جراح بر بالین بیمار: تأملی در اصول، ارزش ها، موازین اخلاقی و حرفه ای، وظایف و مناسبات آموزشی، درمانی، مدیریتی و اجتماعی جراحان در بخش ها و درمانگاه های بیمارستان

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 استاد گروه جراحی عمومی و عروق، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی - درمانی شهید بهشتی، رئیس جامعه جراحان ایران

2 عضو هیأت مدیره جامعه جراحان ایران

3 استاد گروه جراحی عمومی و سرطان، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی - درمانی تهران، رئیسمرکز تحقیقات سرطان، انستیتو کانسر

چکیده
زمینه و هدف: جراحی علم و هنر خدمات شایسته انسانی و جراح نقش آفرین میادین نیل به کمال و تعالی است. واژه جراحی مترادف اخلاق و آئینه تمام نمای آئین انسان دوستی و نام جراح زینت بخش محافل امن و امان سلامتی است. بیمارستان معبد شفابخش، عرصه ارائه خدمات حیات بخش جراحی، نگارستان زیباترین نگاره‌های هنرمندترین نگارگران بشری، پناهگاه بی‌پناهان، مسکن دردمندان، ملجاء دلسوختگان و نوای بینوایان است. در وادی تجارب جراحی، هرچه علم در آسمان معرفت بیشتر اوج می‌گیرد و هر چه فن و فناوری در اقیانوس کمال بیشتر جلوه‌گری می‌کند، نیاز به درهم تنیدگی خدمات و مراقبت‌ها با اخلاق و معنویت و انسانیت، بیشتر احساس می‌گردد. این مطالعه در پیشگاه خالق ارزش‌ها و دادار رفتارها، آداب و اصول و منش و سلوک هنرکده جراحی را: با الهام از رازهای مرموز دردمندان، کشف اسرار نهان ولینعمتان، کنکاش در وادی ستر و عیان دیرنشینان، سیر در گنجینه‌های گرانبار دلنوازان و دلنوشته‌های دلنشین دل سوختگان و نبشته‌های گران‌سنگ دانش پژوهان، به زینت طبع می‌آراید و به محفل انس همراهان و پیشگاه قدس خادمین معبد عشق و ایمان تقدیم می‌کند، امید که در نظر آید ... مواد و روش‌ها: این مطالعه به روش کیفی، توصیفی - پیمایشی و کتابخانه‌ای توسط کمیته اخلاق جامعه جراحان و در ادامه مطالعات و تلاش‌های قبلی طراحی، انجام، تدوین و انتشار یافت. با شیوه بحث متمرکز گروهی دیدگاه‌های 20 نفر از جراحان پیش کسوت، 5 نفر از پرستاران مجرب، جمعی از صاحبنظران دیگر جمع‌بندی و مبنای مطالعه قرار گرفت. عناوین، کدواژه‌ها، موضوعات، اصول، مبانی و سایر زمینه‌های مرتبط با موضوع مطالعه، به روش بحث متمرکز گروهی شناسائی، طبقه‌بندی و اولویت‌بندی شد. با مطالعه جامع کتابخانه‌ای، نوشتجات معتبر، مقالات مرتبط با کد واژه‌های مطالعه، از منابع معتبر داخلی (کتب معتبر، مجلات معتبر فارسی) و منابع معتبر لاتین، در محدوده 20 ساله منتهی به سال 1396 شمسی و 2018 میلادی شناسائی و مطالب مرتبط برگزیده، خلاصه‌برداری و استخراج شد. عناوین مورد اتفاق در گروه تحقیق، به روش دلفی در مراحل بعد طبقه‌بندی و نتایج استخراج، تنظیم، تحلیل و نتیجه-گیری شد. یافته‌ها: گروه مطالعه با جمع‌بندی پیشنهادات منبعث از تجارب اعضاء و نیز مطالعه منابع، دویست موضوع اختصاصی و عمومی، اعم از کد اخلاقی، گزاره ارزشی، و یا توصیف حرفه‌ای مرتبط با فعالیت جراحان در بیمارستان را شناسائی نمود. این موضوعات متنوع بر حسب ماهیّت، مفهوم و تشابه صوری یا محتوائی، در بیست محور کلان بشرح زیر طبقه‌بندی و در هر محور کلان موضوعات مرتبط برحسب اولویت ارائه شد: اصول و ارزش‌های متعالی که رعایت آنها بر عموم کنشگران بیمارستانی لازم است، اصول و ارزش‌های متعالی اختصاصی که رعایت آنها برای عموم جراحان در عموم فعالیت‌های حرفه‌ای بیمارستانی لازم است، ساختار مسئول حفظ و ترویج ارزش‌های متعالی و ناظر بر رفتار اخلاقی و حرفه‌ای در بیمارستان، مسائل و رفتارهای ناشایست و ممنوع در بیمارستان، مسائل شرعی، قانونی و اجتماعی دارای ابعاد اخلاقی در خدمات بیمارستانی جراحان، اصول مشاوره پزشکی و جراحی در خدمات و تعاملات داخل بیمارستانی، اصول تعاملات اخلاقی، انسانی و حرفه‌ای جراحان با بیماران، همراهان و مردم، اصول همکاری‌های اخلاق محور با سایر همکاران، پرستاران، دانشجویان، مدیران، و سایر پرسنل بیمارستانی، اصول اخلاقی و حرفه‌ای در تعاملات خارج بیمارستانی جراحان، نقش‌ها و مسئولیت‌های اخلاقی و حرفه‌ای جراحان در درمانگاه‌های بیمارستانی، نقش‌ها و مسئولیت‌های اخلاقی و حرفه‌ای جراحان در بخش فوریت‌ها (اورژنس) بیمارستان، نقش‌ها و مسئولیت‌های اخلاقی و حرفه‌ای جراحان در بخش‌های مراقبت ویژه بیمارستانی، اخلاق جراحی در مسئولیت‌های غیر جراحی (مدیریت – داوری – نیکوکاری - آموزش عمومی - ایمنی و پیشگیری از حوادث)، اخلاق در آموزش جراحی بالینی، اخلاق در پژوهش جراحی در بیمارستان، اخلاق جراحی در اختلافات، اتفاقات ناخواسته، عوارض جراحی، کاربرد فناوری‌های جدید و نوین در جراحی، جنبه‌های اخلاقی و قانونی موضوعات خاص که جراحان در تعاملات بیمارستانی مواجه می‌شوند، اصول اخلاقی و حرفه ارتباط جراحان با همکاران پاراکلی نیک، نکات اختصاصی اخلاقی تخصص‌های مختلف جراحی. در قسمت نهائی این گزارش پیوهشی، بحثی پیرامون چهل موضوع اخلاقی و حرفه‌ای منتخب از مطالعه ارائه شد. نتیجه‌گیـری: 5 اصل و دستاورد راهبردی این مطالعه عبارتند از: "سرنوشت‌ساز بودن آموزش اخلاق بالینی، در تمام مراحل آموزش و ارائه خدمات"، "لزوم تحکیم ساختار مراقبت و ترویج آموزه‌های اخلاقی و حرفه‌ای در بیمارستان"، "ضروری بودن تدوین کدهای ملی اخلاق بالینی جراحی"، "تأکید بر اصل مشاوره در امور مهم بیمارستانی و مشاوره اخلاقی"، و "توسعه مناسبات انسانی، اعم از روابط حسنه با بیماران و مردم، روابط درون حرفه ای و میان رشته ای و فرا حرفه ای".

کلیدواژه‌ها


1. مکی­زاده – فاطمه و عصار - فریده: تحلیل استنادی و ترسیم نقشه بروندادی علمی اخلاق پزشکی در وبگاه WOS در سال­های
2008-1990، مجله اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره 4، شماره 5،
مهر 1390.
2. نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه: پرسمان دانشجوئی: اخلاق اجتماعی و آداب معاشرت. http://akhlagh.porsemani.ir
3. وجدانی – فاطمه، ایمانی محسن، اکبریان - رضا و صادق­زاده
قمصری - علیرضا: پایه­های فطری اخلاق در نظریه علامه طباطبایی"ره" و اصول تربیتی مبتنی بر آن. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، دوره جدید، شماره 15، تابستان 1391.
4. ودادهیر - ابوعلی، فرهود - داریوش، قاضی طباطبایی - محمود و
توسلی - غلامعباس: معیارهای رفتار اخلاقی در انجام کار علمی (تأملی بر جامعه شناسی اخلاق در علم – فناوری مرتن و رزنیک). فصلنامه اخلاق در علوم و فنّاوری، سال سوم، شماره­های 3 و 4، 1387.
5. جعفری - فرهاد، علیزاده - فاطمه، و سید مرتاض - سید سعید: خصوصیات ظاهری و رفتاری پزشک از دیدگاه طب سنتی ایران. طب و تزکیه: دوره 20، شماره 4، 1390.
6. معین - اطهر، و سید مرتاض-سید سعید: ویژگی­های یک پزشک خوب از دیدگاه بیماران. فصلنامه اخلاق در علوم و فنّاوری، سال نهم، شماره 1، 1393.
7. Engel j. and Prentice D.: The ethics of interprofessional Collaboration. Nursing Ethics 20(4), 2013
8. اصفهانی، محمدمهدی: اخلاق حرفه­ای در خدمات بهداشتی و درمانی. دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1372.
9. American colledge of surgeons: Statements on Principles, 2016.
10.    جولایی - سودابه، چراغی - محمدعلی، و حاجی بابائی - فاطمه: فلسفه وجودی کمیته­های اخلاق بیمارستانی. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره شماره ٤، آبان 1394.
11.    بهبودی - علیرضا: غفلت ریشه رذائل اخلاقی. چهارمین همایش ملی اخلاق و آداب زندگی، 1393، https://www.civilica.com.
12.    شکور - مهسا، یوسفی - علیرضا، بذرافکن - لیلا، جوهری - زهرا، طاهری - صفورا، و امید - اطهر: ابعاد اخلاقی سقط جنین در آموزش پزشکی. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره شماره ٥،
آذر 1392.
13.    قربان نیا - ناصر: مبادی، قلمرو و زمینه­های اعتبار تقنین اخلاق: فصلنامه تخصصی دین و قانون، شماره 8، بهار 1394.
14.    آئین نامه مشاوره­های پزشکی در دوره­های آموزشی تخصصی، فوق تخصصی و تکمیلی تخصصی: پیوست 17 صورت جلسه نشست 71 شورای آموزش پزشکی و تخصصی، مورخ 30/3/1388.
15.    موسوی­زاده - سیدروح الله، آذربایجانی، و احمدی فراز: راﺑﻄﻪ اﺧﻼﻗﯽ ﭘﺰﺷﮏ و ﺑﯿﻤﺎر ﺑﺎ ﺗأﮐﯿﺪ ﺑﺮ اﺧﻼق اﺳﻼﻣﯽ. چهارمین کنگره سالانه اخلاق پزشکی ایران و چهارمین کنگره سالانه اخلاق پرستاری، 6 الی 9 بهمن 1394، تهران،http://health.barakatkns.com/seminar .
16.    آسمانی - امید: نگاهی به مدل­های ارتباطی پزشک - بیمار و
چالش­های
مرتبط با آن. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره 5، شماره ٤، مرداد ١٣٩١.
17.    حسنی - محمد، و شاهین مهر - بهار: مدل­یابی روابط بین اخلاق حرفه­ای و مسئولیت اجتماعی با پاسخگویی سازمانی. فصلنامه اخلاق در علوم و فنّاوری، سال دهم، شماره 1، 1394.
18.       Robinson T. D., Oliveira T. M, Timmes T. R., Mills J. M., Starr N., Fleming M, Janeway M., Haddad D, Sidhwa F, Macht R. D., Kauffman D. F. and Dechert T. A.: Socially Responsible Surgery:Building Recognition and Coalition. Frontiers in Surgery, VOL 4, April 2017.
19.       John La Puma, David L. Schiedermayer: Outpatient clinical ethics. Journal of General Internal Medicine, Volume 4, Issue 5, Sep 1989 pp, 413-420.
20.    آقاجانی - محمد، و دهقان نیری - ناهید: بررسی میزان رعایت "ابعاد گوناگون حریم بیماران" در بخش اورژانس بیمارستان. مجله اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره 2، شماره 1، فروردین 1388.
21.       Hartman K. M., Liange B. A.: Exceptions to Informed Consent in Emergency Medicine, Hospital Physician March 1999.
22.       Aacharya R P, Gastmans C, and Denier Y: Emergency department triage: an ethical analysis. BMC Emerg Med. Vol. 11, 2011.
23.       Katherine C. Ott, Douglas Brown, Ira J. Kodner, Kathryn Q. Bernabe, and Jennifer Yu, To protect and serve: The ethical dilemma of allowing police access to trauma patients. Buletine of the American Coledge of Surgeon, Oct. 2017.
24.       Sade RM, Kavarana MN. Surgical ethics: today and tomorrow. Future Cardiol. 2017 Nov; 13(6): 567-578.
25.    تابعی - سیدضیاءالدین: ملاحظات اخلاقی در آموزش پزشکی و حقوق بیمار در بیمارستان آموزشی. مجله اخلاق پزشکی، دوره 4، شماره 13، سال 1389.
26.       Jae Young Moon, and Ju-Ock Kim, Ethics in the Intensive Care Unit. Tuberc Respir Dis (Seoul). 2015 Jul; 78(3): 175-179.
27.    تبیان نت: ویژگی­های بخش و پرسنل ICU. http://prf.shmu.ac.ir
28.       Bigatello, Luca M. George, Edward, and Hurford, William E.: Ethical considerations for research in critically ill patients. Critical Care Medicine: March 2003 - Volume 31 - Issue 3 - p S178-S181.
29.    بهمنی - فاطمه، خورسندیان - محمدعلی، و تابعی - سید ضیاءالدین: مسئولیت اجتماعی پزشک با تأکید بر پالش­های اخلاقی آن: فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال 9، شماره 4، سال 1393.
30.    لاریجانی - باقر، غفوری فرد - سوده و زاهدی - فرزانه: ملاحظات اخلاقی در آموزش بالینی پزشکی. مجله دیابت و لیپید ایران، ویژه نامه دوره 4، سال 1384.
31.    لاریجانی - باقر: پزشک و ملاحظات اخلاقی، جلد اول، تهران، انتشارات برای فردا، سال 1383.
32.    عزیزی - فریدون: اخلاق در پژوهش­های انسانی. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 2، شماره 3، بهار 1387.
33.       Angelos P.: Complications, Errors, and Surgical Ethics. World Journal of Surgery, April 2009, Volume 33, Issue 4, pp 609-611.
34.    حمزه خانلو منصور - ناصر، و بازیار - محمد: نقش و اهمیت ارزیابی فناوری سلامت HTA در نظام سلامت. مجله سلامت و بهداشت اردبیل: پاییز 1389، دوره 1، شماره 2 (پی در پی 2)؛ از صفحه 59 تا صفحه 68.
35.       Ebrahimnia M., Holosaz M.T., and Hafezi R.A.: Relationship between Clinical and Paraclinical Examinations in Patients with Carpal Tunnel Syndrome Referred to Electromyography Clinic of Baquiyatallh Medical Center.
37.    عابدی - احمد، و تبریزی­زاده اصفهانی - راضیه: ارزیابی مقایسه­ای نظریه اعتدال ارسطویی و نظریه اخلاقی اسلام. فلسفه دین، دوره 11، شماره 4، زمستان 1393، صفحات 644-619.
38.    مطهری - مرتضی: تعلیم و تربیت در اسلام – جلد اول،
بحث­های ایراد شده در جمع دبیران تعلیمات دینی،
http://lib.eshia.ir.
39.    پایگاه اطلاع­رسانی حوزه: معیارهای اخلاقی بودن رفتار، https://hawzah.net
40.    معین - اطهر، و عنبری اکمل - کبری: ارتباط پزشک و بیمار. دانشور پزشکی، سال 17، شماره 85، اسفند 1388.
41.    چهارمین کنگره اخلاق پزشکی: چالـش‌های اخـلاق‌‌ ‌پزشکـی در ایـران. بهمن 1394، http://shafaonline.ir.
42.    شجاعی - امیراحمد و ابولحسنی نیارکی - فرشته: مؤلفه­های اعتماد در رابطه پزشک و بیمار. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره 5، شماره ٧، بهمن1391.
43.    بنی هاشمی - کامبیز: شناخت و بهینه­سازی رابطه پزشک و بیمار. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، شماره 1، زمستان 1385.
44.       Stahel P. F., VanderHeiden T. F., and Kim F.J.: Why do surgeons continue to perform unnecessary surgery? Patient Safety in Surgery (2017) 11: 1.
45.    محققی - محمدعلی: حرفه­ای­گری ترجمان اخلاق و معنویت در طب، مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره 8، شماره 7، سال 1394.
46.       Schiefele U. Situational and individual interest. In: Wentzel KR, Wigfield A, editors. Handbook of Motivation at School. Mahwah (NJ): Erlbaum; 2009: 163-194.
47.       Relman AS. The new medical-industrial complex. New Engl J Med 1980; 303: 963-970.
48.    پارسا - مجتبی، نمازی - حمیدرضا، و لاریجانی - باقر: راه حل تعارض منافع و مصادیق آن در آموزش و درمان. طب و تزکیه، دوره 21، شماره 1، سال 1391.
49.    مهدوی نژاد - محمد حسین: تحلیلی فلسفی از مبنای انسان­شناختی و انگیزش اخلاقی در اندیشۀ علامه طباطبایی. دوفصلنامه علمی پژوهشی حکمت صدرایی / پائیز و زمستان 1391 / از صفحه 95 تا صفحه 108.
50.    طباطبایی، محمدحسین: تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی همد انی. بی جا :نشر دفتر تبلیغات اسلامی، 1374.
51.    دانشگاه علوم پزشکی تهران- دانشکده پزشکی: راهنمای رفتار
حرفه­ای پزشکان- 1392-
http://medicine.tums.ac.ir.
52.    ماهینی = سلمان: مبانی "اخلاق حرفه­ای" در نهج البلاغه. https://karevansadeghiye.ir.
53.    تابعی - سیدضیاءالدین: رابطه پزشک و بیمار. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 2، شماره 2، تابستان 1387.
54.    فرمان نامه حضرت علی علیه السلام، امیرالمؤمنین به: مالک اشتر نخعی. ترجمه جواد فاضل - چاپ خانه فرهنگ و هنر گویا - تابستان 1390.
55.    صالح - حسین: دکتر هاروی کوشینگ. نشریه جراحی ایران، دوره 24، شماره سال 1395.
56.    کشمیری - فاطمه، سهراب پور - امیرعلی، فرهمند - شروین، سلطانی عربشاهی - کامران، شاهی - فرهاد، صالح - نرگس، شیرازی - ماندانا: آموزش اخلاق بین حرفه­ای در رویکرد تیم محور. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره شماره ٤، مهر 1392.
57.    وفادار - زهره، ونکی - زهره، و وفادار - عباس: آموزش بین حرفه­ای ضرورتی برای رشد اخلاقی در حوزه سلامت. مجله توسعه و آموزش پزشکی، دوره 9، شماره 3، پائیز 1393.
58.       Orchard A, Curran V, Kabene S. Creating a culture for interdisciplinary collaborative professional practice. Med Educ 2005; 10(11): 1-13.
59.                پرسمان دانشجوئی: شمارش رذایل و فضایل اخلاقی. http://akhlagh.porsemani.ir.
60.    غفاری - فرزانه: دورنمائی از اخلاق پزشکی و رعایت حقوق بیمار در برخی منابع طب سنتی ایران و اسلام. فصلنامه تاریخ پزشکی، سال 2، شماره 4، پائیز 1389.
61.       Krizek T. J.: Surgical Error, Ethical Issues of Adverse Events. Arch Surg, 135 (11), 2000: 1359-1366.
62.    جوادپور - مریم، طبیبی جبلی - مرتضی و راعی - مسعود: بررسی رازداری پزشکی در فقه و حقوق. فصلنامه حقوق پزشکی، سال 4، شماره 13، تابستان 1389.
63.       Cynthia M.A. Geppert and Wayne N. Shelton: A Comparison of General Medical and Clinical Ethics Consultations: What Can We Learn From Each Other? Mayo Clin Proc. 2012; 87(4): 381-389.
64.    بهمنی - فاطمه، خورسندیان - محمدعلی، و تابعی - سیدضیاءالدین: مسئولیت­های اجتماعی پزشک با تأکید بر چالش­های اخلاقی آن. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال 9، شماره 4، سال 1393.
65.    عباسیان - لادن، و عباسی - محمود: تبیین پارامترها و
برنامه­های راهبردی اخلاق بالینی در نظام جامع سلامت. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 3، شماره 7، بهار 1388.
66.       Ferreres A.: Surgical Ethics. Surgery Synopsis Fall 2017 / WIinter 2018, https://www.uwsurgery.org.
67.       Malini D. Sur, and12Malini D. Sur Department of Surgery, The University of Chicago Medicine, Chicago, IL, USA2MacLean Center for Clinical Medical Ethics, The University of Chicago, Chicago, IL, USA See all articles by this author. Search Google Scholar for this author: Peter Angelos: Ethical Issues in Surgical Critical Care. Journal of Intensive Care Medicine. Vol 31, Issue 7, 2016.
68.       Nelson R. N.: Ethics in the Intensive Care Unit. Critical Care Clinics, Volume 13, Issue 3, July 1997, Pages 691-701.
69.    حجتی سید محمد باقر: آداب تعلیم و تعلم در اسلام، تهران دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ شانزدهم، 1364.
70.                لاریجانی - باقر: اخــلاق در آموزش پزشکی با نگاهی بر آموزش اخلاق پزشکی. اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره 5، شماره 9، اسفند 1391.
71.       Helft PR, Eckles RE, Torbeck: Ethics education in surgical residency programs: a review of the literature. J Surg Educ. 2009 Jan-Feb; 66(1):
35-42.
72.    کیانی - مهرزاد، عباسی - محمود، شیخ آزادی - اردشیر، صفر چراتی - انوشه و بزمی - شبنم: بایسته­های اخلاقی در آموزش پزشکی. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 3 شماره 8، پائیز 1390.
73.       McDonald P. J., Kulkarni A. V., Farrokhyar F, Bhandari M: Ethical issues in surgical research. Can J Surg, Vol. 53, No. 2, April 2010.
74.    بزمی - شبنم، کیانی - مهرزاد و رضوانی - سودابه: بررسی جنبه­های اخلاقی و حقوقی پیوند اعضا. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 3، شماره 10، زمستان 1388.
75.    لاریجانی، باقر: پیوند اعضاء، مسائل اخلاقی، حقوقی و فقهی. انتشارات برای فردا. 1382.
76.    لاریجانی، باقر: نگرشی جامع به پیوند اعضاء. تهران، بنیاد امور بیماری­های خاص، 1378.
77.    عباسی، محمود: حقوق پزشکی: پیوند اعضاء. تهران، نقش هزار رنگ، 1382.
78.       Woodcock T., and Wheeler R. Law and medical ethics in organ transplantation surgery. Ann R Coll Surg Engl. 2010 May; 92(4): 282-285.
79.       Mayo NE, Feldman L, Scott S, et al. Impact of preoperative change in physical function on postoperative recovery: argument supporting prehabilitation for colorectal surgery. Surgery. 2011; 150(3): 505-14.
80.       Rosenthal MB, Landon BE, Normand SL, et al. Pay for performance in commercial HMOs. N Engl J Med. 2006; 355(18): 1895-902.
81.       Tevis s. e., Kennedy G. D. Postoperative complications and implications on patientcentered outcomes. J Surg Res. 2013 May 1; 181(1): 106-113.
82.    پارساپور - محمد باقر، پارساپور - علیرضا و اسماعیل آبادی - علیرضا: خطای پزشک و تأثیر آن در مسؤلیت پزشکان. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، ویژه نامه اخلاق پزشکی، پیوست شماره زمستان 1385.
83.    دشمنگیر - لیلا، ترابی - فرشته، رواقی - حمید، ساری - علی اکبر و مصطفوی - حکیمه: چالش­ها و راهکارهای رویاروئی با خطاهای پزشکی و اتفاقات ناخواسته در ایران (یک مطالعه کیفی). فصلنامه بیمارستان، سال 15، شماره 1، بهار 1395.
84.       Never Events list 2018,   enquiries@improvement.nhs.uk, Publication code: CG 20/18.
85.       Stahel PF, Sabel AL, Victoroff MS, et al. Wrong-site and wrong-patient procedures in the universal protocol era. Arch Surg. 2010; 145(10):978-984.
86.       Paul F. Levy: Never Events? Well, Hardly Ever. American Medical Association Journal of Ethics, September 2011, Volume 13, Number 9: 659-662.
87.    جاوید - مهرزاد، شاهچراغی - غلامحسین، لاهیجی - فریور ع.، احمدی - عزیز: جراحی اشتباه. مجله جراحی استخوان و مفاصل ایران، دوره 12، شماره 1، شماره مسلسل 46، زمستان 1392، صفحات 1 تا 5.
91.    کشمیری - فاطمه، سهراب پور - امیرعلی، فرهمند - شروین، سلطانی عربشاهی - کامران، شاهی - فرهاد، صالح - نرگس و
شیرازی - ماندانا: آموزش
اخلاق بین حرفه­ای در رویکرد تیم محور: تدوین ارزش­ها و اصول اخلاقی در همکاری بین حرفه­ای. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره ششم، شماره ٤، مهر ١٣٩٢.
92.    جولایی - سودابه و متولی­زاده اردکانی - علی: ژنتیک و موضوعات اخلاقی آن. فصلنامه اخلاق پزشکی سال دوم، شماره چهارم،
تابستان 1387.
93.    امیدفر - کبری: مروری بر مباحث و نکات اخلاقی در آزمایشگاه تشخیص طبی. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره 8، شماره ٤، آبان 1394.
94.       Ethical Issues in Clinical Radiology (PDF Download Available). Available from: https://www.researchgate.net.
95.       Lapkin S, LevettJones T, Gilligan C. A systematic review of the effectiveness of interprofessional education in health professional programs. Nurse Educ Today 2013; 33(2): 90- 102.
96.       Anonymous. Framework for action on interprofessional education and collaborative practice. http://www.who.int/hrh/nursing_midwifery/en/2010) (accessed in 2011).
97.       Larijani B.Attitude to innovation in Medical Ethics. J Research and Hozah 2009; 5(17-18): 47- 59.
98.    سیف فرشد - مهران: ضرورت رعایت اصول اخلاقی در بیماران مبتلا به HIV. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 4، شماره 12، تابستان 1389.
99.       Boyd K. M.: HIV infection and AIDS: the ethics of medical confidentiality. Jfournal of medical ethics, 1992, 18, 173-179.
100.    World Health Organization: Guiding principles on Ethical issues in HIV surveillance. UNAIDS/WHO Working Group on Global HIV/AIDS and STI Surveillance, 2013.
101. اسماعیلی - رقیه، عابد سعیدی - ژیلا و اشک تراب - طاهره: مفهوم منزلت سالمندان از منظر پرستاری: مرور منظم مطالعات. فصلنامه تاریخ پزشکی، سال 5، شماره 17، زمستان 1392.
102.    Janssens J. F. A. M., , Susanne J. de Kort, Wilco P. Achterberg, Susan Kurrle, Ngaire Kerse, Ian D. Cameron, and Dorothea P. Touwen: Medical and moral conside rations regarding complex medical decisions in older patients with multimorbidity: a compact deliberation framework. BMC Geriatrics  (2018) 18: 25.
103. لاریجانی - باقر: پزشک و ملاحظات اخلاقی، فصل 12: معضلات اخلاقی در مراقبت از زنان باردار: تفکری دوباره در مورد تعارض منافع مادر و جنین.
104. آرامش - کیارش: اخلاق در مراقبت­های سلامت مادر و جنین. مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران.
105.    Smajdor A. Ethical challenges in fetal surgery. Journal of Medical Ethics, J Med Ethics. 2011 Feb; 37(2): 88-91.
106. شیاری - رضا، عباسی - محمود،‌ حاتمی - نیکو،
ابراهیم­زاده - نگار، و اسماعیل­زاده - علی: اخلاق
بالینی در بخش­های مراقبت ویژه اطفال. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 4، شماره 13،‌
پائیز 1389.
107. کرمی - خدابخش: الگوی اخلاقی منطبق بر اسلام در
آماده­سازی کودکان برای اعمال جراحی در بیمارستان­های انگلستان. طب و تزکیه شماره 39، زمستان 1379.
108. پورابهری لنگرودی - صحرا، و اسدی نژاد - سید محمد: جایگاه بیمار در تصمیم­گیری­های پزشکی. فصلنامه حقوق پزشکی، ‌سال 7، شماره 27، زمستان 1392.
109. آرامش - کیارش و حفاظی طرقبه - میترا: مروری بر ملاحظات اخلاقی در درمان اعتیاد. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی بابل، جلد 8، شماره 5، مهر 1384، صفحات 93-89.
110. بقایی وجی - مسعود، رهبان - مریم، شعبانی - محمد و
بهرام­پور - عباس
: بررسی تأثیر اعتیاد به تریاک بر چگونگی پاسخ به استرس جراحی بزرگ. مجله دانشگاه علوم پزشکی کرمان: تابستان  1384، دوره 12، شماره 3، از صفحه 159 تا صفحه 164.
111.    J. Michael DiMaio, Tomas A. Salerno, Ron Bernstein, JD, Katia Araujo, Marco Ricci, and Robert M. Sade: Ethical Obligation of Surgeons to Noncompliant Patients: Can a Surgeon Refuse to Operate on an Intravenous Drug-Abusing Patient With Recurrent Aortic Valve Prosthesis Infection? Ann Thorac Surg, 2009; 88: 1-8.
112.    Commission on Narcotic Drugs, Fifty-ninth session: International Standards for the Treatment of Drug Use Disorders - Draft for Field Testing. UNODC & WHO, March 2016, https://www.unodc.org .
113. معین - مصطفی: پزشکان و چالش­های جدید اخلاقی و اجتماعی. چهارمین کنگره سالانه انجمن علمی جراحان عمومی ایران. https://iranethics.ir.
114. عباس­زاده - عباس: اخلاق پزشکی در فوریت­ها و بحران­ها. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 1، شماره 1، پائیز 1386.
115.    David Alfandre, David Alfandre, Search for articles by this author. Affiliations. Veterans Health Administration National Center for Ethics in Health Care, New York, NY. New York University School of Medicine, New York, NY. Correspondence: Requests for reprints should be addressed to David Alfandre, MD, MSPH, VHA National Center for Ethics in Health Care, 423 East 23rd St (10P6), New York, NY 10010., Caring for ‘Very Important Patients’ - Ethical Dilemmas and Suggestions for Practical Management. Am J Med. 2016 Feb; 129(2): 143-7.
116.    Gold KJ, Goldman EB, Kamil LH, Walton S, Burdette TG, Moseley KL. No appointment necessary? Ethical challenges in treating friends and family. N Engl J Med 2014; 371: 1254-1258.
117.    Kling S.: Is it Ethical to Treat One’s Family and Friends? Current Allergy & Clinical Immunology, June 2015, Vol 28, No 2.
118.          مؤسسه حقوقی ملک­پور با همکاری مؤسسه مشاوره MIE: " حقوق بیگانگان"  .https://malekpour.ir
119. زعفری - زیبا و پنجه پور - جواد: نقش پزشکان قانونی در فرآیند دادرسی کیفری براساس قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392. مجله پزشکی قانونی ایران / دوره 22، شماره زمستان 95، 31-324.
120. صادقی - احمد و خمرنیا - محمد: اخلاق حرفه­ای در مدیریت سلامت زمینه­ساز رعایت حقوق بیمار. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال 4، شماره 13، پائیز 1389.
121.    Heather M Poushay, Daniel J Kagedan, Julie Hallet, Kaitlyn Beyfuss, Ashlie Nadler, Najma A Ahmed, Frances C Wright: Retirement and the General Surgeon: A Practice Survey of Intentions and Perceptions. J Am Coll Surg, 2016.
122. پزشکان تا چه سنی به کار ادامه دهند؟ سلامت نیوز، http://www.salamatnews.com.
123. زهرا زاده غلام: آینده بازنشستگی، واحد مطالعات و تحقیقات بیمه­ای، سازمان بازنشستگی کشوری، 1388.
124. شیرازی - ماندانا، زینانلو - علی اکبر و علاءالدینی - فرشید: نیازهای آموزشی جراحان عمومی در برنامه­های آموزش مداوم دانشگاه علوم پزشکی تهران از دیدگاه شرکت کنندگان. مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی، سال 1383، شماره 11.
125.  AMA Code of Medical Ethics: Opinion
9.011 - Continuing Medical Education
.
126. غفاری - فرزانه: دورنمایی از اخلاق پزشکی و رعایت حقوق بیمار در برخی متون طب سنتی ایران و اسلام. فصلنامه تاریخ پزشکی، سال 2، شماره 4، پائیز 1389.