بررسی حقوقی نقش اولیاء بیمار فوت شده یا مرگ مغزی در قانون پیوند اعضاء بدن انسان مصوب 1379

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه حقوق خصوصی، واحد امارات، دانشگاه آزاد اسلامی و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد صفاشهر

2 استادیار گروه حقوق، دانشکده حقوق، دانشگاه شیراز

3 دانشیار گروه حقوق، دانشکده حقوق، دانشگاه شیراز

چکیده
زمینه و هدف: با پیشرفت علوم و تکنولوژی خصوصاً در علم پزشکی، همواره انتظار عمومی جامعه این بوده است که این علم بتواند در جهت درمان بیماری­هایی که تا کنون راه درمانی نداشته­اند، پیشنهاد علمی و عملی ارائه نماید. در این راستا علم پزشکی گاه پیشنهادی به جز پیوند عضو ندارد که این امر مستلزم وجود دهنده عضو دارای کلیه شرایط برداشت عضو و پیوند آن به گیرنده جامع الشرایط است. از آنجا که منابع تحصیل و برداشت عضو قابل پیوند از افراد در قید حیات محدود بوده و نیاز جامعه را پوشش نمی­دهـد، برداشت عضو از بیمـاران فوت شده و یا مرگ مغـزی، اهمیت بیشتـری پیدا می­کند. قانونگـذار ایران در سال 1379 طی ماده واحـده و 3 تبصره و متعاقباً در سال 1381 با تصویب آئین نامه اجرایی آن، علاوه بر صدور جـواز برداشت عضو، سعی در نظام­مند نمودن این موضوع داشته است.
مواد و روش‌ها: در این پژوهش از روش توصیفی – تحلیلی استفاده شده است و روش و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانهای و اسنادی و استفاده از فیش­برداری بوده است. بدین نحو که مطالب مد نظر از کتب و مقالات فیش­برداری شده و با تطبیق موضوع و تحلیل آن به نتیجه رسیده­ایم.
یافته‌ها: قانون پیوند اعضاء بیماران فوت شده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنان مسلم است به بخشی از سوالات پیرامون امکان برداشت عضو از بیماران فوت شده یا مرگ مغزی پاسخ داده است، لکن دارای ابهامات زیادی است. از جمله ابهامات قانون، نقش اولیاء میت و مبنای حق ایشان در برداشت عضو از بدن متوفی است.
نتیجه‌گیـری: نتایج پژوهش نشان می­دهد که یکی از شرایط برداشت عضو در قانون پیوند اعضاء بیماران فوت شده یا مرگ مغزی مصوب 1379، موافقت اولیاء بیمار فوت شده در برداشت عضو است. در خصوص نقش اولیاء و مبنای حق ایشان اختلاف نظر فراوان است و بعضی مبنای این حق را قائم مقامی مالک «مورث» دانسته و بعضی دیگر سلطه اولیاء را مبنای حق دانسته­اند. به نظر می­رسد از آنجا که در آئین نامه اجرایی، اولیاء میت را همان وراث کبیر قانونی برشمرده و صرفاً اخذ موافقت وراث کبیر قانونی لازم دانسته شده و نه همه وراث و درمقام ضرورت و نجات جان انسان مسلمان دیگر، برداشت عضو بدون اخذ موافقت ورثه مجاز دانسته شده، مبنای حق ورثه، مالکیت یا سلطه چنانکه در قواعد ارث حاکم است نبوده و از جهت حفظ احترام بوده و گاه نقش اولیاء بیمار تشریفاتی است. در این مقاله از روش توصیفی – تحلیلی استفاده شده است.

کلیدواژه‌ها


1. Farhangi Shojaei, A. (2017). Moamele-ye Aza-ye Badan-e Ensan [Trade of Human Body Organs]. Qanun Yar Publications, p. 98 ff.
2. Mirhosseini, S. (2015). Kharid o Foroush-e Aza-ye Badan-e Ensan [Buying and Selling Human Organs]. Elmi va Farhangi Publications, p. 301.
3. Shakouri, A. (2024). Hokm-e Feqhi-ye Bardasht-e Ozv az Fard-e Mobtala be Marg-e Maghzi [Jurisprudential Ruling on Organ Removal from Brain-dead Person]. Noor Specialized Club, No. 71, pp. 10-11.
4. Soleimani, A. (2024). Peyvand-e Aza-ye Mobtalaian be Marg-e Maghzi dar Feqh va Hoquq-e Bashar [Organ Transplantation of Brain-dead Patients in Jurisprudence and Human Rights]. Noor
Specialized Journals Club, Vol. 19, Spring–Summer, pp. 121–138.
5. Kafi Qomshe’i, M. (2012). Bey‘-e Aza-ye Badan-e Ensan [Sale of Human Organs]. 1st ed. Tehran: Jangal & Javdaneh.
6. Nazari Tavakoli, S. (2002). Peyvand-e Aza dar
Feqh-e Eslami [Organ Transplantation in Islamic Jurisprudence]. 1st ed. Mashhad: Astan Qods Razavi Publishing.
7. Habibi, H. (2001). Marg-e Maghzi va Peyvand-e Aza az Didgah-e Feqh va Hoquq [Brain Death and Organ Transplantation from the Viewpoint of Jurisprudence and Law]. 1st ed. Qom: Boostan-e Ketab.
8. Aghababaei, E. (2006). Peyvand-e Aza az
Bimaran-e Fot-shodeh va Marg-e Maghzi
(Barrasi-ye Feqhi va Hoquqi) [Organ Transplantation from Deceased and Brain-dead Patients: A Jurisprudential and Legal Study]. 1st ed. Qom: Islamic Propagation Office Press.
9. Moein, M. (2001). Farhang-e Farsi [Persian Dictionary], Vol. 2. Tehran: Amir Kabir Publications.
10.    Goodarzi, F. (2011). Pezeshki-ye Qanouni [Forensic Medicine]. 10th ed. Tehran: Einstein Publications.
11.    Jafari Langaroudi, M. J. (2003). Terminology-ye Hoquq [Legal Terminology]. 9th ed. Tehran:
Ganj-e Danesh.
12.    A’rabi, B. (2010). An Soye Eghma ya
Marg-e Maghzi [Beyond Coma or Brain Death]. Tehran: Fars Publishing.
13.    Al-Daqr, N. M. N. (1997). Mawt al-Dimagh bayn al-Tibb wa al-Islam [Brain Death between Medicine and Islam]. Vol. 1. Damascus: Dar al-Fikr.
14.    Tabataba’i, S. M. H. (2011). Al-Mizan fi
Tafsir al-Qur’an, Vol. 12. Qom: Esma‘ilian Publications.
15.    Sadr al-Muta’allihin (Mulla Sadra), M. b. Ibrahim. (1375 A.H.). Al-Hikmah al-Muta‘aliyah fi al-Asfar al-‘Aqliyyah al-Arba‘ah, Vol. 9. Qom: Mostafavi Publications.
16.    Razi, Fakhr al-Din M. b. ‘Umar. (1407 A.H.).
Al-Matalib al-‘Aliyah min al-‘Ilm al-Ilahi, Vol. 7. Beirut: Dar al-Kitab al-‘Azizi.
17.    Avicenna (Ibn Sina). (1413 A.H.). Al-Qanun fi
al-Tibb. Beirut: ‘Izz al-Din Institute.
18.    Khamenei, S. A. (1995). Ajwibat al-Istifta’at, Vol. 1. Dar al-Naba lil-Nashr wa al-Tawzi‘.
19.    Saanei, Y. (2009). Estefta‘at-e Qazayi,
Vol. 2, 3rd ed. Qom: Partow-e Khorshid.
20.    Momen, M. (1415 A.H.). Kalimāt Jadidah fi Masā’il Jadidah, Vol. 1. Qom: Islamic Publishing Institute.
21.    Al-Barr, M. A. (1994). Al-Mawqif al-Fiqhi wa
al-Akhlaqi min Qadiyyat Zar‘al-A ‘da’
[The Jurisprudential and Ethical Position on
Organ Transplantation]. 1st ed. Damascus:
Dar al-Qalam.
22.    Rouhani, S. M. S. (1999). Estefta‘at-e Qazaiyyeh, Vol. 1. Sepahr Legal Institute for International Lawyers.
23.    Novin, P. (2003). Hoquq-e Madani 8: Erth va
Akhz be Shofe‘eh [Civil Law 8: Inheritance and
Pre-emption]. 2nd ed. Tehran: Ganj-e Danesh.
24.    Katouzian, N. (2009). Amval va Malekiyat [Property and Ownership]. 2nd ed. Tehran: Dadgostar Publications.
25.    Shahidi, M. (2008). Tashkil-e Gharardadha va Ta‘ahhodat [Formation of Contracts and Obligations]. Vol. 1.